6 Mart 2010 Cumartesi

Helena Påls saati



Helena Påls 1974 doğumlu bir fotoğrafçı. Onu diğer fotoğrafçılardan ayıran yönleri ise fotoğraf yoluyla kendini/çevresini araştırması, acıyı, kederi ve insan olmanın diğer yanlarını gösterebilmesi.

Çağdaş fotoğraf sanatçılarının o göstermelik plastik duygusallıklarla dolu ve teknik olarak pürüzsüz, kusursuz, mükemmel, harika ama bir noktada soğuk ve anlamsız işleriyle karşılaştırdığım zaman Helena Påls'ın fotoğrafları, hem doku olarak hem de içerik olarak çok popüler olan temiz/renkli/stilize sanat eserlerine karşıt bir tavır içinde.

Temiz pak olmayan, grinin türlü tonlarını içeren, kontrast olmayan, belirgin olmayan figürlerin, alanların olduğu bir yüzeye sahip fotoğraflarında görünene baktığımızda satıhda gördüğümüz şeyler kişiden kişiye değişebilir elbette fakat genellikle tamamlanmamış ve söylenmeyen ancak hissedilen bir etkiye de sahip olduğu yadsınamaz, (belki bu duyguları hissetmemizin nedeni kendimizi ve çevremizi yeteri kadar tanıyıp tanımadığımız konusunda zihnimizde soru işaretleri uyandırması olabilir).

Birhan Keskin'in çok sevdiğim şiirlerinde de aynı duyguya kapılıyorum, söylenmeyen kısımların Birhan Keskin'de ve okurda saklı olduğunu düşündüğüm ayrıntılar bunlar. Bir şiiri veya bir fotoğrafı sevdiren özellikler de biraz söylenmeyenler değil midir?

Günümüz insanı ve sanatçısı hep daha hızlı daha yıkıcı duyguların ardında koştururken, Helena Påls insanın ve çevrenin tarih içinde daha az değişen, benzerlikler gösteren özellikleri ve dünyaya bakışı üzerinde düşünüyor. Bu bakışın daha yapıcı ve daha yumuşak olduğunu düşünmek de yanlış.

Çok da fazla didiklemeye gerek yok aslında. Helena Påls kendisini ve çevresini anlatıyor. Ancak cesaretle kendisine ve yakın çevresine yoğunlaşması sonucu biz bu fotoğraflara baktığımızda ister istemez kendimizi düşünüyoruz.

Helena Påls saatini kendini uyandırmaya ayarlamış.

13 Ocak 2010 Çarşamba

Şeytanın Saati



Nisan 1993 sularında Metis Yayınları, 'Edebiyat Dizisi’nin 48. Kitabını yayımlandı. Ben o sıralarda Fernando Pessoa denilen çok-insan ile henüz ciddi anlamda tanışmamıştım. Galiba bir iki yıl sonra bu kitaba kavuştum. Kitabın adı beni büyülemişti ve şaşkınlığa sürüklemişti bir kere, sonra kitaba şöyle bir göz gezdirince kalbimin hızla çarpmaya başladığını hatırlıyorum, hemen satın alıp kaçarcasına kitapçıdan uzaklaştım.

İyi kitaplar bir tören ister, okumaya başlamadan önce şehrin uyumasını bekledim. Şeytanın Saati’ni okudukça sayfa sayfa büyüdüğümü hissettim. Her iyi kitabın verdiği his gibi kışkırtıcıydı, olağanüstü bir eserdi. Tekrar tekrar okudum. Bildiğim, daha önce okuduğum kitaplara benzemiyordu, zaman içinde öğrendiğim yeni bilgilerle kitaba döndüğümde bazı cümlelerin daha anlamlı olduğunu anladım. Şimdilerde Pessoa ile Saramago arasında kendimce bağlantılar kuruyorum, okudukça nefes alan yazarlar bunlar ve benim için hayati bir önem taşıyorlar.

“Bu simgelerin dünyasında yaşıyoruz, aynı aydınlık ve karanlık –görünür karanlık dediğimiz– tapınakta; ve her simge hakikatin yerine geçebilecek bir hakikattı, ta ki zamanla koşullar hakiki hakikatı yeniden oluşturuncaya kadar.” (s.24)

Pessoa ne yazık ki yok artık, yanına koşup yazdıklarını çok sevdiğimi söyleyemeyeceğim. Ama bu kitabı anlatabilirim. ‘Şeytanın Saati’ 43 sayfalık küçümen bir yapıt, öyküden sonra 10 sayfalık bir bölüm daha var: “Çoğul Şair; Fernando Pessoa’ başlıklı Işık Ergüden ve Hür Yumer imzalı bir yazının olduğu bölüm kısa ama öz bir biçimde Pessoa’yı anlatıyor.

Bu ufak kitap görünmeyen bir güçle kendini olduğundan daha çok gösteriyor sanki. Bir masa saatinin ezgisi gibi dokunaklı bir yanı da var. Yazgının karanlığını anlatan bu kitap, hiç evirip çevirmeden tarihin korkunç harfleriyle yazılmış o baba kitapların nasıl olup da can yaktığını ama aynı ölçüde gülünç olduğunu da anlatıyor.

“Ben, senin her zaman aradığın ve asla bulamayacağın kimseyim.” (s.30)

‘Şeytanın Saati’ hem tüm zamanları hem içinde bulunduğumuz anı gösteren bir kitap. Hem ben’i, hem sen’i hem de biz’i (ve o’nu unutmayalım, yani hepimizi) gösteren bir simge. ‘Şeytanın Saati’ merhametin ve önüne geçilemez hüznün kitabı. Hem içimizde olanı duyuran, hem göstermek istediğimizin şarkısını söyleyen bir müzik aleti. ‘Şeytanın Saati’ insanlığa bir ağıt gibi de okunabilir, kutsal olanın üzerindeki örtüyü kaldıran elin yine bizzat insan olduğunu da söyleyebilir.

“Kimi zaman dünyaya bakmak için eğilip de, limandan çıkan ya da limana dönen balıkçı gemilerinin yelkenlerini uzaktan gördükçe kalbim, tanımadığı bir ülkenin düşsel özlemini duyuyor.” (s.32-33)

Hepsi bir yana 44. sayfadaki fotoğraf ilk gördüğüm andan itibaren unutulmaz karelerden biri olarak zihnime kazındı. Pessoa’nın ölümünden sonra bulunan elyazmalarının içinde olduğu sandık, arkadaki kitaplıkta dizili olan ve bir ömrün aynası, simgesi kitaplar kitaplar…

Bu fotoğraf tıpkı Şeytanın Saati gibi gibi sarsıcı bir hakikatın imgesi, insanın giderken geride bıraktıklarının nasıl olup da yine gitmiş olanın aslında gitmediğini, gidemediğini, bütün bu nesnelerin aslında onun simgesi bile değil, bizzat kendisi olduğunu söylüyor.

“En büyük aşk derin bir uykudur, dalmaktan hoşlandığımız bir uyku.” (s.22)

Bu kitaptan geriye sorular, kuşkular ve kaçınılmaz olan yazgının bilgisi kalıyor. 44. sayfadaki fotoğraf kalıyor geride, Necdet Yaşar’ın tanburundan havalanan müziğin konakladığı görüntüler gibi zihnimde kalıcı izler bırakıyor. Aklıma akan zamanın biribirine karışmış görüntülerini gösteren Şeytanın Saati, şimdiye değin yapılmamış ve yapılmayacak bir mekanizma ile donatılmış durumda. Kelimeler dönüp durdukça ‘Gerdaniye Peşrev’ gibi ustanın parmaklarının hayat verdiği ezgiyi dinletiyor insanlara ve o fotoğrafı düşündürüyor.

“Elveda, Margarida!” (s.43)

24 Aralık 2009 Perşembe

Leyla'nın saati



Leyla saçlarını kestirmiş. Bir fotoğrafını çekeyim dedim, fakat bir türlü istediğim fotoğraf olmadı. Hiç de şaşırmadım aslında. Bunun sadece benim beceriksizliğim olduğunu da düşünmüyorum. İnsan, aşkın fotoğrafını çekebilir mi? Aşık fotoğrafçı ancak güzelliğin, çirkinliğin veya arada kalan diğer her türlü şeyin fotoğrafını çekebilir de bir türlü istediği o gönülçelen fotoğrafı neden çekemez acaba? Bu hiçbir saatin neden zamanı yakalayamadığını, neden bütün saatlerin sadece acıklı bir şekilde zamanın ancak tozunu anlamaya çalışan nesneler olduklarını açıklayabilir belki.

Hakikat şu: Leyla’yı ne zaman görsem daha önce gördüğüm bütün fotoğrafların kof ve yavan olduğunu biliyorum, anlıyorum. Leyla olmayınca fotoğrafına bakıp avunma planlarım hep suya düşüyor bu yüzden. Yine de bir umutla fotoğraf çekmekten vazgeçemiyorum. Benim fotoğraflarım da zamanın tozunu anlamaya çalışan görüntüler zaten, beyhude bir çaba, ancak akıl sağlığım için de çok gerekli.

Soruyorum: Olağanüstü bir zaman var mıdır acaba? Olağanüstü bir fotoğraf var mıdır peki? Bazı fotoğraflar gözlerime yanıltıcı bir şekilde kusursuz ve ışıltılı görünüyor, bir açıklama getiremiyorum. Leyla da kusursuz olabilir mi? Elbette onun da kusurları vardır, ne de olsa insan. En büyük kusuru ise geçmişe aşırı bir şekilde inanıyor olması bence. Ben geçmişe böylesine saplantılı bir şekilde inanan insanların yanında huzursuz olurum aslında, Leyla hariç. Oysa bir başkası da bana bakarak aynı yargıda bulunabilir. Ayrıca Leyla’nın geçmişte yaptığı hataların bir benzerleri veya daha ağırlarını ben de yaptım. Bunları yazarak utanmak istemem şimdi, benim sorunum çok zaten, ama kimin sorunu yok ki? Leyla da bazı şeylerden şikâyet ediyor, ben ne yapayım?

Leyla’nın hakikatli bir fotoğrafını çekemeyince, oturup saatimi seyrettim. Benim de takıntılarımdan biri bu, saatin kadranına gözlerimi dikip uzun uzun bakıyorum. Ne görüyorum? Bilenler çoktur, Philip Halsman’ın güzel bir fotoğrafı var, önce Audrey Hepburn’un sırtını görüyorum bu fotoğrafta, sonra fotoğrafçıya güzel yüzünü dönmüş olan Hepburn’ün yakıcı yüzünü görüyorum. Saniye ibresi geçmişin bütün bulanık zamanını silerek köpürüyor ve ben Leyla’yı görüyorum, yeniden seviniyorum. Leyla başını hafif eğmiş kitaplıkta bir kitap arıyor, saçları da artık iyice kısaldığı için pürüzsüz ensesini görüyorum, sonra sırtını seyrediyorum, onu öpmek istiyorum, sonra bütün güzel fotoğrafları, dergilerin soğuk sayfalarını öpmek istiyorum. Leyla’ya dokunmak mümkün değil şimdi, ciddi olmalıyız. Zamanın tozunu seyrediyorum.

Bir başka fotoğrafa geçiyorum dakikalar sonra, Chance dergisinin ilk sayısının kapağındaki atın fotoğrafına bakıyorum. Sahici bir at değil bu, öyleyse neden böyle garip bakıyor? Yelkovanın da hareket ettiğini görüyorum, öylesine yavaş ama görülmeyecek kadar yavaş değil. “Aşk fotojenik değildir” diye hüküm veriyor saatim, gözlerimi fazla açık tutmaktan mıdır bilmem bulanık görmeye başlıyorum, mecburen gözlerimi kapatıyorum bir an, her iki gözümden birer damla kenarda birikmiş, akmaya hazır duruyormuş meğer, uzatmadan siliyorum.

Ya Leyla’yı bilmeseydim? Fotoğrafı bir yana bırakıyorum, saatimi de çıkarıyorum, Leyla kalbimde ateş suretinde, ömrüm oldukça yanacak şimdi.
google27928836a124597b.html